Ηθική Παρενόχληση (Mobbing)

Με τον όρο mobbing (από την αγγλικό ρήμα «mob» που σημαίνει επιτίθεμαι, περικυκλώνω, ενοχλώ) εννοείται η ηθική παρενόχληση εργαζομένων στο χώρο εργασίας τους. Είναι δηλαδή κάθε καταχρηστική συμπεριφορά που εκδηλώνεται με λόγια, πράξεις, γραπτά μηνύματα και μπορεί να ζημιώσει την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια ή τη σωματική ή ψυχική ακεραιότητα του ατόμου, να θέσει σε κίνδυνο την εργασία του ή να διαταράξει το εργασιακό κλίμα. Πρόκεται για συστηματική, μεθοδική και συνεχή (τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα και για μεγάλο χρονικό διάστημα) άσκηση ψυχολογικής βίας, ηθικής βίας, διαμόρφωση εχθρικού και ταπεινωτικού εργασιακού περιβάλλοντος, για την επιβολή διακριτικής μεταχείρισης και τρομοκρατίας, που προσβάλει την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια, τη σωματική και ψυχική ακεραιτότητα του εργαζόμενου και οδηγεί συχνά σε ολοκληρωτική εξάντληση (burn-out) του εργαζόμενου, προκειμένου να εξαναγκαστεί σε παραίτηση. Η ηθική παρενόχληση στο χώρο εργασίας παίρνει τη μορφή ταπεινωτικής συμπεριφοράς, άνισης μεταχείρισης, προσβολών, απομόνωσης, εξώθησης σε σφάλματα, απειλών, άσκησης ψυχολογικής βίας, ανάθεσης υπερβολικού όγκου εργασίας σε συνδυασμό με κακόβουλα σχόλια για την δήθεν ελλιπή απόδοση, τοποθέτησης σε θέση «ψυγείο» χωρίς καθήκοντα και αντικείμενο εργασίας κ.α..

Θύμα ηθικής παρενόχλησης μπορεί να πέσει κάθε εργαζόμενος. Το mobbing προκαλείται είτε από τους εργοδότες, είτε και από εργαζόμενους σε βάρος άλλων εργαζομένων. Υπάρχουν αρκετοί τρόποι εκδήλωσης της ηθικής παρενόχλησης, μεταξύ των οποίων:

α) η κάθετη από προϊστάμενο προς υφιστάμενο (που είναι η πιο συνήθης μορφή). Ο προϊστάμενος χρησιμοποιεί την εξουσία του και επιβάλλεται, οι δε εργαζόμενοι τον ανέχονται από φόβο,

β) η παρενόχληση μεταξύ συναδέλφων, φαινόμενο που μπορεί να οφείλεται σε προσωπικές εμπάθειες, στον ανταγωνισμό κλπ,

γ) η παρενόχληση, αντίστροφα, από υψιστάμενο ή ομάδα υφισταμένων προς προϊστάμενο (η οποία συναντάται σπανίως).

Μέχρι πρόσφατα στην ελληνική έννομη τάξη δεν υπήρχε κάποια ειδική διάταξη ή ρυθμίσεις για την προστασία των εργαζομένων από το φαινόμενο της ηθικής παρενόχλησης (mobbing) ή γενικότερα της βίας και της παρενόχλησης κατά τη διάρκεια της εργασίας. Στη χώρα μας, η νομική βάση για την απόκρουση ανεπιθύμητων συμπεριφορών στο χώρο εργασίας ήταν ? και εξακολουθούν να είναι, παράλληλα πλέον και με τις ειδικότερες διατάξεις για τις οποίες γίνεται λόγος αμέσως κατωτέρω - οι διατάξεις 57 και 58 του Αστικού Κώδικα για την προστασία της προσωπικότητας, σε συνδυασμό με τα άρθρα 200, 281, 288 και 662 ΑΚ που θεμελιώνουν τη γενική υποχρέωση πρόνοιας του εργοδότη και προστασίας της ζωής και της υγείας του εργαζομένου. Τούτο, όμως, απαιτούσε ενέργειες του ίδιου του θύματος και κυρίως την προσφυγή του στα δικαστήρια ή στην Επιθεώρηση Εργασίας, χωρίς να παρέχεται εκείνο το νομοθετικό πλαίσιο που θα ενθάρρυνε τον θιγόμενο εργαζόμενο να καταγγείλει φαινόμενα παρενοχλητικής συμπεριφοράς σε βάρος και θα θέσπιζε συγκεκριμένες υποχρεώσεις στον εργοδότη με αντίστοιχες συνέπειες σε περίπτωση παραβίασης των υποχρεώσεων αυτών.

Οι ρυθμίσεις του Ν.4808/2021

Η ανάγκη διαμόρφωσης ενός περιβάλλοντος εργασίας με έμφαση στην διασφάλιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας οδήγησε την ελληνική πολιτεία τον Ιούλιο του 2021 στην κύρωση της σύμβασης 190 της ΔΟΕ με το Ν. 4808/2021, δυνάμει του οποίου παρέχεται "μια ευρύτερη και ενισχυμένη προστασία της προσωπικότητας και της αξιοπρέπειας του εργαζομένου έναντι μορφών βίας και παρενόχλησης". 

Το υποκειμενικό και αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής του νόμου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ιδιαίτερα διευρυμένο. Καλύπτει εργαζόμενους τόσο του ιδιωτικού, όσο και του δημοσίου τομέα, ανεξαρτήτως του εργασιακού καθεστώτος, ήτοι συμπεριλαμβάνονται απασχολούμενοι με σύμβαση έργου, ανεξαρτήτων υπηρεσιών, έμμισθης εντολής, απασχολούμενοι μέσω τρίτων παρόχων υπηρεσιών, καθώς και άτομα που παρακολουθούν κατάρτιση, συμπεριλαμβανομένων των ασκούμενων, των μαθητευόμενων, των εθελοντών κ.α. Όμοια διεύρυνση παρουσιάζεται και στο αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής καθότι ο νόμος καλύπτει παρενοχλητικές συμπεριφορές που ενδέχεται να λάβουν χώρα σε κάθε χώρο ή περίσταση που συνδέεται με την εργασία τους, ακόμα και κατά τις μετακινήσεις ή επικοινωνίες που σχετίζονται με την εργασία. Ως προς τους ορισμούς του νόμου, καλύπτεται μεγάλο φάσμα μη αποδεκτών συμπεριφορών και πρακτικών βίας και παρενόχλησης στην εργασία, στις οποίες μπορούν να συγκαταλεχθούν ενδεικτικά η ηθική παρενόχληση (mobbing), η εμμονική και παρενοχλητική παρακολούθηση (stalking), η ψηφιακή παρενόχληση με ηλεκτρονικά μέσα (cyberstalking), η σεξουαλική παρενόχληση και γενικώς κάθε είδους σωματική, ψυχολογική, λεκτική ή μη λεκτική βία και κακομεταχείριση στον κόσμο της εργασίας.

Υποχρεώσεις εργοδότη για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας και της παρενόχλησης

Οι υποχρεώσεις του εργοδότη που προβλέπονται στο νόμο 4808/2021 εντάσσονται στη γενικότερη παρεπόμενη "υποχρέωση πρόνοιας του εργοδότη". Σύμφωνα με το άρθρο 5 του ν. 4808/2021, κάθε εργοδότης υποχρεούται "να επιδεικνύει μηδενική ανοχή στη βία και παρενόχληση". Στο πλαίσιο αυτό, οφείλει αρχικά να λάβει συγκεκριμένα μέτρα για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας και της παρενόχλησης στην εργασία και να ενημερώνει τους εργαζομένους σχετικά με τους πιθανούς κινδύνους βίας και παρενόχλησης στον εργασιακό χώρο, αλλά και για την ισχύουσα νομοθεσία και τα δυνατά μέτρα προστασίας.

Περαιτέρω, στα αρ. 7 και 8 του Ν. 4808/2021, προβλέπονται οι ειδικότερες υποχρεώσεις του εργοδότη να καταρτίζει πρόγραμμα προληπτικής δράσης και βελτίωσης των συνθηκών εργασίας αξιολογόντας ψυχοκοινωνικούς κινδύνους ή κινδύνους παρενόχλησης και ενισχύεται ο ρόλος του ιατρού εργασίας ο οποίος αποκτά αρμοδιότητες, επιπλέον των ήδη προβλεπόμενων στον ν. 3850/2010, όπως παροχής συμβουλών επί θεμάτων πρόληψης, διευθέτησης και διαχείρισης περιστατικών βίας και παρενόχλησης, καθώς και άμεσης συνδρομής του θύματος.

Τα άρθρα 9 και 10 εισάγουν ρυθμίσεις που επιβάλλουν την κατάρτιση πολιτικών για την πρόληψη και καταπολέμηση της βίας και παρενόχλησης και τη διαχείριση εσωτερικών καταγγελιών, οι οποίες αφορούν στις επιχειρήσεις που απασχολούν περισσότερα από 20 άτομα. Στο πλαίσιο αυτό και κατ' εξουσιοδότηση της παρ. 1 του άρθρου 22 του ν. 4808/2021, εκδόθηκε η Υπουργική Απόφαση 82063/2021 του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων, η οποία εξειδικεύει τα στοιχεία που πρέπει να περιλαμβάνονται στην Πολιτική για την πρόληψη και καταπολέμηση της βίας και παρενόχλησης. Έτσι, πρέπει στην πολιτική να εντοπίζονται οι κίνδυνοι που συνδέονται με τη βία και παρενόχληση, να αναφέρονται οι κίνδυνοι που αφορούν τυχόν ειδικές ομάδες εργαζομένων, όπως είναι οι νυχτερινοί εργαζόμενοι και νεοπροσληφθέντες. Προτείνονται μέτρα για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κινδύνων, όπως: προώθηση σεβασμού και συνεργασίας, ανοικτή επικοινωνία, διαδικασία αναφοράς περιστατικών, εκπαίδευση εργαζομένων, εγκατάσταση τεχνικών συστημάτων ασφαλείας, και καθοδήγηση θυμάτων βίας. Απαιτείται τακτική αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων.

Η Υπουργική Απόφαση προβλέπει, επίσης, δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης προσωπικού, με εκπαιδευτικά σεμινάρια και παροχή συμβουλών. Ο εργοδότης οφείλει να ενημερώνει τους εργαζομένους για τα δικαιώματά τους και να παρέχει εύκολη πρόσβαση στα στοιχεία των αρμόδιων αρχών, ενώ πρέπει να οριστεί πρόσωπο ?αναφοράς?, ως υπεύθυνος σύνδεσμος για καθοδήγηση και ενημέρωση των εργαζομένων σχετικά με τα ζητήματα βίας και παρενόχλησης.

Ως προς τη διαχείριση των εσωτερικών καταγγελιών, η πολιτική πρέπει να περιλαμβάνει:

• Ασφαλείς διαύλους επικοινωνίας: Εύκολα προσβάσιμους τρόπους υποβολής καταγγελιών και σαφή καθορισμό υπευθύνων εντός της επιχείρησης για την παραλαβή και εξέτασή τους.
• Έρευνα με αμεροληψία και προστασία προσωπικών δεδομένων: Διασφάλιση εμπιστευτικότητας και άμεση λήψη μέτρων προστασίας των θιγόμενων, με πρόσβαση στα απαραίτητα στοιχεία για τη διαπίστωση των γεγονότων.
• Απαγόρευση αντιποίνων: Δέσμευση της επιχείρησης για προστασία του θιγόμενου από αντίποινα.
• Συνέπειες παραβιάσεων: Προβλέψεις για κυρώσεις, όπως αλλαγές θέσεων ή ακόμη και λήξη της απασχόλησης του παραβάτη, για αποτροπή επανάληψης παρόμοιων περιστατικών.
• Συνεργασία με αρμόδιες αρχές: Δέσμευση της επιχείρησης να παρέχει στοιχεία και να συνεργάζεται πλήρως με τις αρχές, εφόσον ζητηθεί.

Τέλος, στο αρ. 11 του Ν. 4808/2021 αναφέρεται ότι η πολιτική για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας και της παρενόχλησης και για τη διαχείριση σχετικών εσωτερικών καταγγελιών, αποτελεί ?αντικείμενο συλλογικών διαπραγματεύσεων?. Ως εκ τούτου, η πολιτική πρέπει να ενσωματώνεται στον εκάστοτε Κανονισμό Εργασίας, καθώς και να αποτελεί διαπραγματευτικό αντικείμενο κατά την κατάρτιση Συλλογικής Σύμβασης Εργασίας. Μάλιστα, ως προς τον Κανονισμό, αυτός θα πρέπει υποχρεωτικώς και όχι δυνητικά, να περιέχει προβλέψεις για πειθαρχικά παραπτώματα, πειθαρχική διαδικασία και πειθαρχικές ποινές στο πλαίσιο ή σε συνέχεια καταγγελιών για περιστατικά βίας και παρενόχλησης στην εργασία.

Δικαιώματα εργαζομένων - θυμάτων βίας και παρενόχλησης

Ο Ν. 4808/2021, επιδιώκοντας την αποτελεσματικότερη δυνατή προστασία των εργαζομένων που υφίστανται παρενοχλητικές συμπεριφορές, αναφέρει διεξόδικά τα δικαιώματα που έχουν οι εργαζόμενοι σε περίπτωση που υποστούν οιασδήποτε μορφής βίας ή παρενόχλησης, ανεξαρτήτως εργασιακού καθεστώτος. Η στόχευση για αποτελεσματική προστασία τονίζεται από τη νομοθετική πρόβλεψη ότι τα παρεχόμενα δικαιώματα ισχύουν ακόμη και αν λήξει η σύμβαση εργασίας. Τα βασικά δικαιώματα περιλαμβάνουν:

• Δικαστική Προστασία: Οι εργαζόμενοι μπορούν να διεκδικήσουν αποζημίωση, να ζητήσουν άρση προσβολής της προσωπικότητάς τους και αποφυγή μελλοντικής προσβολής. Επίσης, μπορούν να επικαλεστούν την ακυρότητα καταχρηστικής καταγγελίας σύμβασης, καθώς και την απαγόρευση αντιποίνων για καταγγελίες βίας και παρενόχλησης.

• Προσφυγή στην Επιθεώρηση Εργασίας (Σ.Ε.Π.Ε.): Οι εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα να υποβάλλουν καταγγελίες στην Επιθεώρηση Εργασίας. Η Υπουργική Απόφαση Υ.Α. 101269/2021 διευκρινίζει τη διαδικασία, συμπεριλαμβάνοντας θέματα παράστασης και απόδειξης των καταγγελιών. Μάλιστα, στο Σ.Ε.Π.Ε. συστάθηκε αυτοτελές τμήμα για τη διαχείριση περιστατικών βίας και παρενόχλησης (αρ. 16 ν. 4808/2021), με καθήκοντα όπως η παρακολούθηση καταγγελιών, η σύνταξη ετήσιων εκθέσεων, η ενημέρωση περιφερειακών υπηρεσιών, και η διατήρηση μητρώου εργοδοτών με παραβάσεις.
• Προσφυγή ενώπιον του Συνήγορου του Πολίτη: Με βάση τους νόμους 3896/2010 και 4443/2016, ο Συνήγορος παρακολουθεί την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών στην εργασία και παρέχει στήριξη σε περιστατικά παρενόχλησης. Με τον ν. 4808/2021, η αρμοδιότητά του επεκτείνεται και στην παρακολούθηση περιστατικών βίας και παρενόχλησης στην εργασία, ανεξαρτήτως διακρίσεων. 
• Δικαίωμα καταγγελίας εντός της επιχείρησης: Κάθε εργαζόμενος έχει το δικαίωμα να καταγγείλει περιστατικό βίας ή παρενόχλησης, μέσω των διαύλων επικοινωνίας που έχει θεσπίσει ο εργοδότης και σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπεται στην Πολιτική για την αποτροπή βίας και παρενόχλησης

Πέραν των προεκτεθέντων δικαιωμάτων, ένα νέο ειδικό δικαίωμα που εισάγει η παρ. 3 του αρ. 12 του Ν. 4808/2021, είναι το δικαίωμα του εργαζομένου να αποχωρήσει από τον εργασιακό χώρο για εύλογο χρόνο, χωρίς στέρηση μισθού ή άλλη δυσμενή συνέπεια, εφόσον κατά την εύλογη πεποίθησή του υφίσταται επικείμενος σοβαρός κίνδυνος για τη ζωή, την υγεία ή την ασφάλειά του. Αναφορικά με την έννοια του σοβαρού κινδύνου, διευκρινίζεται ότι αυτός υφίσταται ιδίως όταν δράστης της παρενοχλητικής συμπεριφοράς είναι ο εργοδότης, ή όταν ο τελευταίος παραλείπει να λάβει τα κατάλληλα μέτρα για τον περιορισμό του δράστη όπως "η σύσταση συμμόρφωσης, η αλλαγή θέσης, ωραρίου, τόπου ή τρόπου παροχής εργασίας ή η καταγγελία της σχέσης απασχόλησης ή συνεργασίας με τον δράστη του περιστατικού βίας ή παρενόχλησης" (αρ. 12 παρ. 2). Εντούτοις, προϋπόθεση της παραδεκτής άσκησης του εν λόγω δικαιώματος είναι η προηγούμενη έγγραφη ενημέρωση του εργοδότη για το περιστατικό βίας και παρενόχλησης και για τα πραγματικά περιστατικά που αιτιολογούν την πεποίθηση του εργαζομένου ότι επίκειται σοβαρός κίνδυνος για τη ζωή την υγεία ή την ασφάλειά του.

Επιπλέον, και ανεξαρτήτως των προαναφερομένων, ένα εχθρικό εργασιακό περιβάλλον συνεπεία παρενοχλητικής συμπεριφοράς, μπορεί να αποτελεί μονομερή βλαπτική μεταβολή των όρων εργασίας κατά την έννοια του άρθρου 7 Ν. 2111/1920. Σε αυτή τη περίπτωση ο εργαζόμενος έχει τις εξής δυνατότητες, παράλληλα, αλλά ανεξάρτητα από τις προβλέψεις του άρθρου 12 του Ν. 4808/2021:

• να εμμείνει στην τήρηση της ήδη υπάρχουσας ατομικής σύμβασης εργασίας του, αξιώνοντας να απασχοληθεί και να προσφέρει τις υπηρεσίες του με τους πριν από την μεταβολή όρους εργασίας. Σε περίπτωση που ο εργοδότης εμμένει στην βλαπτική μεταβολή των όρων εργασίας και συνεχίζει να επιδεικνύει συμπεριφορές ικανές να αποτελέσουν παρενόχληση ή δεν λαμβάνει τα απαραίτητα για την άρση αυτής μέτρα, καθίσταται υπερήμερος δανειστής και οφείλει μισθούς υπερημερίας δυνάμει του 656 ΑΚ.
• να θεωρήσει τη συμπεριφορά και τις ενέργειες του εργοδότη ως καταγγελία της σύμβασης εργασίας από την πλευρά του τελευταίου και να αξιώσει την καταβολή της νόμιμης αποζημίωσης απόλυσης δυνάμει του άρ. 7 Ν. 2111/1920, αξιώνοντας συγχρόνως αποζημίωση λόγω ηθικής βλάβης.
• να καταγγείλει σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου, θεωρώντας τη μονομερή βλαπτική μεταβολή των όρων εργασίας του λόγω ηθικής παρενόχλησης, ως σπουδαίο λόγο.

Στην περίπτωση κατά την οποία δράστης της παρενοχλητικής συμπεριφοράς δεν είναι ο εργοδότης, αλλά τρίτο πρόσωπο, εργαζόμενο στο ίδιο περιβάλλον ή μη, ευθύνεται αυτοτελώς έναντι του θύματος, λόγω της προσβολής του δικαιώματός του στην προσωπικότητα ή λόγω προσβολής περιουσιακών αγαθών, δυνάμει των διατάξεων των άρθρων 57 επ., 914, 919, 920, 926, 928, 929 και 932 ΑΚ. Εν προκειμένω, πέραν του δράστη, θα ευθύνεται και ο εργοδότης, εφόσον υπάρχει σχέση ?πρόστησης?, συμβατικής ή αδικοπρακτικής. Επομένως, ευθύνη του εργοδότη θεμελιώνεται ακόμα και όταν δεν είναι ο ίδιος δράστης της παρενόχλησης, δυνάμει των άρθρων 334 ΑΚ και 922 ΑΚ, από κοινού με τον βοηθό εκπλήρωσης ή προστηθέντα του.

Ειδική μνεία πρέπει να γίνει στο άρθρο 15 του Ν. 4808/2021 περί του βάρους απόδειξης. Προκειμένου να αποφευχθεί να επιβαρυνθεί το θύμα με το βάρος της απόδειξης, διαδικασία που μπορεί να είναι ιδιαίτερα δυσχερής, αλά και να ενθαρρυνθούν τα θύματα να καταγγέλλουν περιστατικά βίας και παρενόχλησης, ο Ν. 4808/2021 προβλέπει μερική αντιστροφή του βάρους απόδειξης. Έτσι, το θύμα δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι υφίσταται παρενόχληση, αρκεί να επικαλεστεί ενώπιον του δικαστηρίου ή άλλης αρχής, γεγονότα ή στοιχεία που πιθανολογούν το παρενοχλητικό περιστατικό.