Άκυρη και Καταχρηστική Απόλυση

Με βάση τις σχετικές διατάξεις για την καταγγελία συμβάσεως και ιδίως με το άρθρο 66 του Ν. 4808/2021, όπως αυτό συμπληρώθηκε με το άρθρο 17 του Ν. 5023/2023, με το οποίο καθορίστηκαν και οι περιπτώσεις όπου η καταγγελία της σύμβασης εργασίας συνεπάγεται οπωσδήποτε την ακυρότητα, αλλά και την πλούσια νομολογία που έχει διαμορφωθεί, η καταγγελία της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας αορίστου χρόνου είναι άκυρη στις κάτωθι περιπτώσεις:

α. Μη καταβολή της αποζημίωσης μαζί με έγγραφο της απόλυσης : Σε περίπτωση παράλειψης καταβολής αποζημίωσης έστω και μίας (1) δόσης επέρχεται ακυρότητα της απόλυσης.

β. Καταχρηστική απόλυση: Όταν το δικαίωμα του εργοδότη να καταγγείλει τη σύμβαση εργασίας ασκείται καταχρηστικά, όταν δηλαδή υπερβαίνει τα όρια της καλής πίστης, των χρηστών ηθών και του κοινωνικού ή οικονομικού σκοπού του δικαιώματος. Πολλές περιπτώσεις απόλυσης έχουν κριθεί από τα Δικαστήρια σαν καταχρηστικές.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα: Απόλυση που γίνεται για την ικανοποίηση από τον εργοδότη αισθήματος εκδίκησης προς τον εργαζόμενο που είναι άσχετο με την εκτέλεση της σύμβασης εργασίας. Καταχρηστικές είναι και οι απολύσεις που γίνονται λόγω νόμιμης συνδικαλιστικής δράσης του εργαζόμενου, ή λόγω δικαστικής διεκδίκησης των αξιώσεών του, ή λόγω αρνήσεώς του να δεχθεί παράνομη απαίτηση του εργοδότη, ή για πολιτικούς λόγους κλπ. Καταχρηστική έχει κριθεί επίσης η προσφυγή από τον εργοδότη στο δυσμενέστερο για τον εργαζόμενο μέσο, την απόλυση, για πειθαρχική παράβαση ενώ ήταν δυνατόν να αντιμετωπισθεί με ηπιότερα μέτρα, όπως με τις προβλεπόμενες από τον Κανονισμό της επιχείρησης ποινές.

Γενικά καταχρηστική είναι κάθε απόλυση που δεν δικαιολογείται από το καλώς εννοούμενο συμφέρον του εργοδότη ή από άλλες αντισυμβατικές ενέργειες του εργαζόμενου, από τις οποίες επηρεάζεται ο κανονικός ρυθμός της εργασίας.

Στο αρ. 66 του Ν. 4808/2021, όπως αυτό συμπληρώθηκε με το άρθρο 17 του Ν. 5023/2023, κατονομάζονται ορισμένοι λόγοι που συνεπάγονται ακυρότητα της καταγγελίας, βάσει των κινήτρων που τη θεμελιώνουν. Έτσι, η καταγγελία είναι άκυρη, όταν:

α) γίνεται ως αντίδραση σε ενάσκηση νομίμου δικαιώματος του εργαζομένου, (πρόκειται για κατηγορία της καταχρηστικής καταγγελίας, η οποία προσιδιάζει και στην καταγγελία με έντονα επιλήψιμο υποκειμενικό κριτήριο, που χαρακτηρίζεται και ως κακόβουλη ή εκδικητική καταγγελία.

β) οφείλεται στην άσκηση εκ μέρους του εργαζομένου των δικαιωμάτων του σε περίπτωση βίας και παρενόχλησης (π.χ. ως αντίποινα), σύμφωνα με το άρθρο 13 του Ν. 4808/2021,

γ) εκδηλώνεται ως αντίδραση σε αίτημα ή τη λήψη οποιασδήποτε άδειας που προβλέπεται στο Ν. 4808/2021 σύμφωνα με τα άρθρα 47 και 48 ή ευέλικτης ρύθμισης για λόγους φροντίδας του τέκνου, κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 13 του άνω νόμου,

δ) αποδίδεται στη μη αποδοχή από τον εργαζόμενο πρότασης του εργοδότη για μερική απασχόληση ή εκ περιτροπής εργασία, σύμφωνα με την παρ. 8 του άρθρου 38 του ν. 1892/1990.

ε) αφορά εργαζομένους που αρνούνται τη διευθέτηση του χρόνου εργασίας, που έχει μεν συμφωνηθεί συλλογικά, αλλά η άρνησή τους δεν είναι αντίθετη με την καλή πίστη, σύμφωνα με την περ. β? της παρ. 1 και την περ. β? της παρ. 2 του άρθρου 41 του ν. 1892/1990, καθώς και των εργαζομένων που δεν συναίνεσαν σε διευθέτηση, σύμφωνα με την παρ. 6 του άρθρου 41 του ν. 1892/1990, όπως ισχύει με την τροποποίηση του από το άρθρο 59 του ν. 4808/2021, αν και τους ζητήθηκε από τον εργοδότη,

στ) αφορά τηλεργαζομένους που ασκούν το δικαίωμα αποσύνδεσης της παρ. 9 του άρθρου 5 του ν. 3846/2010.

ζ) γίνεται κατά παράβαση της νομοθεσίας περί ομαδικών απολύσεων, σύμφωνα με το άρθρο 6 του ν. 1387/1983.

η) οφείλεται σε νόμιμη συνδικαλιστική δράση του εργαζομένου, σύμφωνα με την παρ. 4 του άρθρου 14 του ν. 1264/1982,

θ) οφείλεται σε δυσμενή διάκριση σε βάρος του εργαζομένου ή εκδικητικότητα λόγω φύλου, φυλής, χρώματος, πολιτικών φρονημάτων, θρησκευτικών ή φιλοσοφικών πεποιθήσεων, γενεαλογικών καταβολών, εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, γενετήσιου ή σεξουαλικού προσανατολισμού, ηλικίας, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου, αναπηρίας, ή συμμετοχής ή μη σε συνδικαλιστική οργάνωση

Ο νόμος διευκολύνει τον εργαζόμενο να πετύχει την αναγνώριση της ακυρότητας της καταγγελίας βάσει των ανωτέρω λόγων με τη πρόβλεψη της § 2 του άρθρου 66 Ν. 4808/2021, σύμφωνα με την οποία, εάν κατ? αρχήν αποδειχθούν πραγματικά περιστατικά που δημιουργούν την πιθανολόγηση ότι η απόλυση αφορά στους απαγορευμένους λόγους, τότε ο εργοδότης φέρει το βάρος να ανατρέψει αυτό το τεκμήριο. Με άλλα λόγια, ο εργαζόμενος φέρει το βάρος της επίκλησης και της πιθανολόγησης των μη επιτρεπομένων λόγων της καταγγελίας. Εφόσον το πράξει, ο εργοδότης φέρει πλέον το βάρος της απόδειξης ότι η απόλυση βασίστηκε σε άλλον, επιτρεπτό λόγο.

γ.  Απόλυση αντίθετη με απαγορευτικές διατάξεις: Σε ορισμένες περιπτώσεις η νομοθεσία απαγορεύει ρητά την απόλυση. Τέτοιες περιπτώσεις είναι κυρίως οι εξής:

ε) Συνδικαλιστικά στελέχη:

Κατά το χρονικό διάστημα και στην έκταση που ορίζεται από το άρθρο 14 του Ν. 1264/1982, απαγορεύεται η απόλυση των συνδικαλιστικών στελεχών, όπως ορίζονται σύμφωνα με το άρθρο 14 του ν. 1264/1982 (Α? 79), δηλαδή των μελών της διοίκησης και των μελών της προσωρινής διοίκησης των συνδικαλιστικών οργανώσεων, καθώς και των πρώτων 21 ιδρυτικών μελών της πρώτης υπό σύσταση συνδικαλιστικής οργάνωσης. Προστατεύονται και τα μέλη των συμβουλίων εργαζομένων, σύμφωνα με το άρθρο 9 του ν. 1767/1988 (Α? 63), όπως και τα μέλη της ειδικής διαπραγματευτικής ομάδας, του ευρωπαϊκού συμβουλίου εργαζομένων και των εκπροσώπων των εργαζομένων, που ασκούν τα καθήκοντά τους στο πλαίσιο της διαδικασίας για την ενημέρωση και τη διαβούλευση της παρ. 3 του άρθρου 56 του ν. 4052/2012 (Α? 41), σύμφωνα με την παρ. 3 του άρθρου 64 του ν. 4052/2012. Η καταγγελία της σχέσης εργασίας των προσώπων αυτών επιτρέπεται υπό τους όρους του άρθρου 15 παρ. 1 του Ν. 1483/1984, δηλαδή μόνο με τη συνδρομή σπουδαίου λόγου.

•  Έγκυες εργαζόμενες:

Απαγορεύεται και είναι άκυρη η απόλυση των εγκύων και τεκουσών γυναικών, για χρονικό διάστημα δεκαοκτώ (18) μηνών μετά τον τοκετό ή κατά την απουσία τους για μεγαλύτερο χρόνο, λόγω ασθένειας που οφείλεται στην κύρη ή τον τοκετό, εκτός εάν υπάρχει σπουδαίος λόγος για την καταγγελία (άρθρο 15 παρ. 1 του Ν. 1483/1984). Η προστασία από την καταγγελία της σύμβασης ή σχέσης εργασίας ισχύει τόσο έναντι του εργοδότη, στον οποίο η τεκούσα προσλαμβάνεται, χωρίς να έχει προηγουμένως απασχοληθεί αλλού, πριν συμπληρώσει δεκαοκτώ (18) μήνες από τον τοκετό ή το μεγαλύτερο χρόνο που προβλέπεται στην παρούσα, όσο και έναντι του νέου εργοδότη, στον οποίο η τεκούσα προσλαμβάνεται και μέχρι τη συμπλήρωση των ανωτέρω χρόνων. Ως σπουδαίος λόγος δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί ενδεχόμενη μείωση της απόδοσης στην εργασία της εγκύου που οφείλεται στην εγκυμοσύνη. 

Αντίστοιχη προστασία προβλέφθηκε και για τον πατέρα εργαζόμενο, δυνάμει του άρθρου 48 του Ν. 4808/2021, σύμφωνα με το οποίο η καταγγελία της σύμβασης ή σχέσης εργασίας εργαζόμενου πατέρα από τον εργοδότη για χρονικό διάστημα έξι (6) μηνών από τον τοκετό απαγορεύεται και είναι απόλυτα άκυρη, εκτός αν υπάρχει σπουδαίος λόγος για καταγγελία.

• Αδειούχοι εργαζόμενοι:

Είναι άκυρη η απόλυση εργαζομένου που έγινε κατά την διάρκεια της ετήσιας άδειας αναπαύσεως που του χορηγήθηκε, σύμφωνα με το άρθρο 5 παρ. 6 του Α.Ν. 539/1945.

•  Στρατευμένοι μισθωτοί:

Δεν αποτελεί λόγο λύσης σύμβασης εργασίας, η στράτευσή τους. Υπάρχουν προστατευτικές διατάξεις γι' αυτούς που στρατεύονται ή αποστρατεύονται και δεν επιτρέπεται να απολυθούν, ακόμα και για ένα χρόνο μετά την αποστράτευσή τους (άρθρο 1 του Ν. 3514/1928). Η κύρωση για το μη σεβασμό των διατάξεων, είναι η ειδική πρόσθετη αποζημίωση, ίση με μισθούς 6 μηνών επιπλέον της αποζημίωσης για την απόλυση. 

• Εργαζόμενοι που έχουν τοποθετηθεί αναγκαστικά βάσει του Ν. 2643/1998

Απαγορεύεται και είναι άκυρη η απόλυση των πολύτεκνων, αναπήρων και εν εν γένει προστατευομένων προσώπων που έχουν τοποθετηθεί σύμφωνα με το Ν. 2643/1998, όταν δεν έχουν τηρηθεί οι προϋποθέσεις του άρθρου 11 του άνω νόμου, δηλαδή χωρίς την άδεια της προβλεπομένης Επιτροπής του άνω άρθρου,

Ενέργειες Εργαζόμενου σε περίπτωση Άκυρης Απόλυσης:

Ο εργαζόμενος που απολύεται από την εργασία του με άκυρη καταγγελία μπορεί να προσφύγει στα Δικαστήρια και να ζητήσει να αναγνωρισθεί η ακυρότητα της καταγγελίας της σύμβασης εργασίας του και να του καταβληθούν οι μισθοί υπερημερίας από τον εργοδότη που δεν αποδέχεται τις προσφερόμενες υπηρεσίες του. 

Παράλληλα, ο εργαζόμενος έχει δικαίωμα να ζητήσει, αντί για την αναγνώριση της ακυρότητας της καταγγελίας και την επέλευση των άνω συνεπειών, πρόσθετη αποζημίωση, το ύψος της οποίας δεν μπορεί να είναι μικρότερο των τακτικών αποδοχών τριών (3) μηνών ούτε μεγαλύτερο του διπλάσιου της κατά νόμο αποζημίωσης, λόγω καταγγελίας κατά τον χρόνο απόλυσης (άρθρο 66 Ν. 4808/2021). Κατά τον καθορισμό του ποσού της πρόσθετης αποζημίωσης, το δικαστήριο λαμβάνει υπόψη του ιδίως, την ένταση του πταίσματος του εργοδότη και την περιουσιακή και οικονομική κατάσταση του εργαζομένου και του εργοδότη.

Ποιες είναι οι προθεσμίες

Η σχετική αγωγή πρέπει να γίνει μέσα σε διάστημα 3 μηνών από την κοινοποίηση του εγγράφου της απόλυσης, αλλιώς το δικαίωμα παραγράφεται και η αγωγή απορρίπτεται ως απαράδεκτη.

Αν η ακυρότητα της απόλυσης οφείλεται στη μη κοινοποίηση εγγράφου, η 3μηνη αποσβεστική προθεσμία αρχίζει από την ημέρα που ο εργοδότης σταμάτησε να αποδέχεται τις υπηρεσίες του εργαζόμενου. Πάντως, η με επιφύλαξη είσπραξη της αποζημίωσης δεν αποτελεί παραίτηση του εργαζόμενου από το δικαίωμα ακυρότητας της απόλυσης ή της επιδίωξης μεγαλύτερης αποζημίωσης.